Author Archives: Waldo Krugell

About Waldo Krugell

Economist, educator, ideas man

Waldo Krugell

Januarie 21, 2016

Ons koppel die nuutste ekonomiese nuus en data aan die Graad 10, 11 en 12 CAPS leerplan.

  • Jy kan volgens die leerplan se onderwerpe soek.
  • Of ‘n soektog probeer met die trefwoorde uit jou opdrag of taak.
  • Of stuur vir ons ‘n epos met jou Ekonomie-navraag: ekonomieblog@gmail.com

As jy Ekonomie wil studeer op universiteit, kyk gerus na die Skool vir Ekonomie by die NWU se Potchefstroomkampus en volg ons op Facebook.

Die repo-koers is verhoog…

Maar was dit die regte besluit? SARB Transmission graph

Verlede week het die Reserwebank se monetêre beleidskomittee die repo-koers verhoog en ekonome het heelwat hieroor te sê.

Onthou, die SARB se mandaat is om inflasie naby die mikpunt te hou – in a and tussen 4% en 6%. Die repo-koers (die koers waarteen banke geld leen by die SARB) is die belangrikste instrument wat hulle het om dit mee te doen. Inkrimpende monetêre beleid beteken dat hulle die repo-koers verhoog, om inflasie te verlaag. Deur verskillende kanale wil hulle die totale vraag in die ekonomie, spesifiek verbruiksbesteding en investering, verminder.

Die kanale waardeur hierdie meganisme werk word in die figuur hierbo verduidelik.

  • Die een wat die maklikste is om te verstaan werk deur kommersiële rentekoerse. As die repo verhoog word, verhoog die prima uitleenkoers – dit word duurder om met skuld te koop en verbruikers bestee minder.
  • Dit is dan ook duurder om geld te leen vir investering en minder investering beteken minder uitbreiding van totale vraag en minder druk op pryse.
  • Die hoër rentekoerse beïnvloed ook die pryse van skuld-instrumente, aandele en eiendom en het ‘n balansstaat-effek or netto-waarde effek: As rentekoerse hoër is, is die pryse van skuld-instrumente laer; hoër rentekoerse demp ook die eiendomsmark. Die gevolg is minder besteding en minder druk op pryse.
  • Hoër rentekoerse behoort ook die wisselkoers te laat appresieer. Die skakels deur na infflasie behoort soos volg te werk: Hoe groter die rentekoersverskil tussen bv SA en die VSA, hoe meer aanloklik is dit vir buitelanders om in die Suid-Afrikaanse kapitaalmark te belê, eerder as in die VSA. Dit verhoog die vraag na rand. Die wisselkoers versterk, invoere is goedkoper (laer inflasie) en die totale vraag is laer, met minder druk op pryse.
  • Laastens gaan dit ook oor inflasie verwagtinge – as ondernemings wat pryse vasstel, of arbeiders wat onderhandel vir loonverhogings, verwag dat inflasie in die toekoms hoog gaan wees, dan bou hulle dit nou al in pryse en lone. Deur streng monetêre beleid te volg was die SARB dus dat hulle ernstig is oor lae inflasie en dat groot prysverhogings of groot looneise nie nodig is nie – hulle gaan sorg dat inflasie laag bly.

Daar is dus heelwat stappe tussen ‘n rentekoersverhoging en laer inflasie en min daarvan is onder die SARB se beheer. Hulle sal argumenteer dat verlede week se verhoging eintlik die inflasiekoers 18 tot 24 maande van nou af gaan raak.

Dit is juis hier waar die ekonome wat verskil se kritiek lê. Die storie hierbo gaan oor vraag-trek inflasie, maar hulle argumenteer dat opwaartse druk op pryse eerder koste-druk is. Hulle sê dat die inflasionêre druk wat wel bestaan (Junie se VPI inflasiekoers was 4.7%, op vanaf 4.6% in Mei) is vanaf sogenaamde geadministreerde pryse en nie van ‘n oormaatvraag van verbruikers nie. Dit is die koste van bv. elektrisiteitspryse wat styg en dit gaan nie minder wees omdat die repo verhoog word nie. Die hoër repo-koers kon ook nie die depresiasie van die rand stuit nie en ons het nou hoër invoerpryse en hoër rentekoerse.

Die Reserwebank voer weer aan dat hulle goeie rede het om bekommerd te wees oor looneise en inflasieverwagtinge. En hulle moet natuurlik vir die internasionale markte die sein stuur dat hulle ernstig daaroor is om by die inflasiemikpunt te hou.

Een manier om oor die hele storie te dink is dat inflasie is soos ‘n voertuigmotor wat oorverhit. Dit kan gebeur omdat jy te vinnig probeer ry en dan moet daar rem getrap word. Dit kan ook gebeur omdat daar nie water in die verkoeler is nie.

Op die oomblik is die inflasiedruk in die Suid-Afrikaanse ekonomie nie omdat verbruiksbesteding, investering of die ekonomie te vinnig groei nie. Verbruikers en beleggersvertroue is op laagtepunte en die ekonomiese groeikoers is baie laag. Tog trap die Reserwebank rem. Die eintlike probleme lê ver buite die invloed van die Reserwebank – dit is goed soos die geadministreerde pryse, ‘n hoë konsentrasie van eienaarskap en beperkte mededinging,  ‘n stram arbeidsmark en kollektiewe bedinging, lae produktiwiteit en ‘n ekonomie wat sukkel om internasoinaal mee te ding.

Dit is nie so maklik om te sê of die repo-koersverhoging die regte besluit was nie.

Ekonomie in die derde kwartaal

Welkom terug in die tuig, Grensnut-lesers. Die derde kwartaal het vandag afgeskop en ons hoop die Ekonomie-blog gaan saam met jou daar wees vir die tweede helfte van die jaar se voorbeelde, toepassings en Ekonomie-bronne.

Euro Economist covers

En hierdie is uit die 2012 weergawe van dieselfde krisis!

Wat het jy dalk gemis in die Ekonomie-wêreld? Die groot storie is dié van Griekeland se skuldkrisis – as deel van die sg. besuinigingsmaatreëls het die BTW koers daar vandag verhoog van 13% na 23%! As jy vinnig op hoogte wil kom van die storie, lees Prof Johan Fourie van Stellenbosch se storie in gister se Rapport. Hy tref die vergelyking dat Griekeland teenoor sy skuldeisers staan soos ‘n seun op universiteit wat nie akademies so sterk vorder nie. Moet hy / hulle nog ‘n kans kry?

Die Grieke het nog ‘n kans in die vorm van ‘n reddingsboei van lenings met streng vereistes. Om Johan se beeld verder te neem wonder ek of hulle nie eerder die geld moes gebruik het om universiteit te los en ‘n klein besigheid te begin nie!

Oormaatvraag

Ons het ‘n vinnige vraag gekry oor wat ‘n oormaatvraag in die ekonomie sal veroorsaak. Ek antwoord graag.

OormaatvraagOns neem meeste van die tyd aan dat ons werk met effektiewe vraag in ‘n volmaak-mededingende mark. Dit beteken dat as verbruikers ‘n behoefte na ‘n produk het en hulle is bereid om te betaal, sal verkopers die produk aanbied. Daar sal nie sommer ‘n surplus of tekort wees nie.

Soos die grafiek wys, is daar ‘n oormaatvraag teen pryse wat laer is as die ewewigsprys. As die mark egter werk behoort verkopers dadelik te besef dat hier is ‘n kans om geld te maak en hulle sal meer aanbied teen ‘n hoër prys. Die hoeveelheid gevra sal kleiner wees teen die hoër prys. Soos wat die pyle wys, beweeg die mark terug na die ewewigsprys en -hoeveelheid.

Die regte vraag om te vra is dus: wat kan veroorsaak dat die prys laer as die ewewigsprys is/bly? Dit kan veroorsaak word deur een of ander vorm van markmislukking.

  • Onthou dat een van die voorwaardes vir ‘n mededingende mark is dat almal alle inligting het. Daar kan tydelik ‘n oormaatvraag wees as verkopers nie besef daar is verbruikers wat hulle produk wil koop nie. Mense sou meer betaal om die produk in die hande te kry, maar die pryssein kom nog nie deur nie want meeste markte is nie ‘n veiling met direkte interaksie tussen kopers en verkopers nie. Daar kan ‘n oormaatvraag na ‘n populêre produk wees maar die prys word nie in die winkel op gebië nie – die produk word net vinnig uitverkoop en wanneer die rakke leeg staan besef die verkopers hulle kan meer verkoop teen ‘n hoër prys.
  • Ons neem ook aan dat al die produksie faktore volmaak mobiel is. Dit kan gebeur dat daar ‘n oormaatvraag na ‘n produk is en die verkopers besef dit, maar dit vat tyd om die produksiefaktore in die hande te kry, om meer van die produk te kan aanbied.
  • Dit kan ook natuurlik gebeur dat die prys op ‘n ander manier as net deur vraag en aanbod vasgestel word. Bv. die owerheid skryf ‘n maksimumprys / prysplafon voor, wat laer is as die ewewigsprys. Gewoonlik is daar dan ‘n tekort aan die produk teen die “amptelike” prys en ‘n onwettige swartmark waar dit teen ‘n hoër prys verhandel. Maar dit is nie net die owerheid wat pryse vasstel nie. Oppikoppie se organiseerders stel ‘n prys vas vir kaartjies, maar daar is baie meer mense wat graag die fees wil bywoon teen daardie prys. Dan is daar ‘n oormaatvraag.

Dit is nogals moeilik om prys vas te stel vir sulke produkte waar daar ‘n maksimum kapasiteit is – in flieks, konserte, sport arena’s. As jy meer wil leer, luister gerus hierdie NPR podcast oor hoe Kid Rock probeer het om die “scalpers” te wen.

Wisselkoerse en ondernemings

Ons het ‘n navraag gekry oor hoe wisselkoerse ondernemings beïnvloed en skryf graag ‘n kort antwoord.

Daar is baie en uiteenlopende navorsing oor wisselkoerse. ‘n Deel van die veld kyk na sogenaamde ewewigskoerse en of bv. die rand, oorgewaardeer of ondergewaardeer is relatief tot die ewewig (daar is al ‘n grensnut storie oor die Big Mac indeks). Ander studies kyk weer na hoe uitvoerders reageer op veranderings in die wisselkoers. Aan die invoerkant is daar ook studies wat kyk na hoeveel van ‘n appresiasie of depressiasie word deurgegee aan verbruikers (die term is “exchange rate pass through”). Maar kom ons praat net eers oor die basiese beginsels.

Die mate waartoe die wisselkoers ‘n invloed het op ondernemings hang af van van die mate waartoe die ondernemings se bedrywighede iets te doen het met internasionale handel.

As die onderneming uitvoer:

  • Dan maak die onderneming sy inkomste in dollar of euro, maar sy koste (betalings aan produksiefaktore) moet in rand gebeur. Dan is die wisselkoers baie belangrik. As die rand appresieer, met ander woorde sterker word teenoor die dollar, beteken dit dat jy minder rande nodig het om ‘n dollar te koop. Vir die uitvoerder beteken dit dat hulle minder rande kry wanneer hulle dollar inkomste die land in kom. ‘n Sterker rand is sleg vir uitvoerders se inkomste en sal dus hulle winsmarges en eindelik hulle hele besigheid onder druk sit.
  • Die omgekeerde is waar wanneer die rand verswak, of depresieer, teenoor die dollar. Die uitvoerder kry sy inkomste in dollar, maar ruil dit terug vir meer rande vir elke dollar. DIe onderneming is skielik meer winsgewend.

Daar is goeie Suid-Afrikaanse navorsing oor die makro-ekonomiese gevolge van veranderings in die wisselkoers. Edwards & Garlick se opsomming sê alles:

The exchange rate plays a central role in public debate around trade and trade policy in South Africa. The general view is that depreciation enhances export competitiveness, encourages export diversification, protects domestic industries from imports and ultimately improves the trade balance. This paper reviews the theoretical and empirical relationship between the exchange rate and trade flows in South Africa. Trade volumes are found to be sensitive to real exchange rate movements but nominal depreciations have a limited long-run impact on trade volumes and the trade balance, as real effects are offset by domestic inflation. Policy should not focus on the exchange rate, but on the fundamental determinants of the profitability and competitiveness of domestic exporters and import competing industries: productivity enhancement, infrastructure, constraints to business operations and production costs, including labour costs.

Die omgekeerde van die storie is waar wanneer die onderneming produkte invoer, of van ingevoerde insette gebruik maak.

  • As die rand appresieer teenoor die dollar, gee die onderneming minder rande vir elke dollar en ingevoerde produkte is goedkoper in rand-terme.
  • As die rand depressieer teenoor die dollar moet die ondernemning meer rande ruil vir elke dollar en die ingevoerde produkte word duurder.

Die punt van die storie is dat ‘n verandering in die wisselkoers sny altyd na twee kante toe. Iemand word tydelik bevoordeel en ‘n ander party tydelik benadeel.

Die Minister moet Woensdag net een ding doen

Die begrotingsrede word elke jaar as ‘n balanseringstoertjie beskryf: daar word dalk bietjie meer bestee op onderwys of gesondheidsdienste en bietjie minder op verdediging, of aksynsbelasting word verhoog, maar daar is ook verligting vir persoonlike inkomstebelasting-betalers. Hierdie jaar, tydens sy eerste Begrotingsrede, het Mnr Nhlanhla Nene net een ding om te doen: hy moet buitelandse beleggers gerusstel dat Suid-Afrika se staatsfinansies in ‘n volhoubare posisie is.

3 gapings

Drie gapings tussen die lekkasies en inspuitings van die ekonomiese kringloop

Hoekom?

Buitelandse beleggers finansier ons tekorte. In Suid-Afrika verbruik ons meer as wat ons produseer. As ‘n land, is ons oortrokke. Die drie gapings is:

  • Ons investeer meer as wat ons spaar.
  • Die owerheid bestee meer as sy inkomste.
  • Ons invoer is meer as ons uitvoer.

Uitgedruk as persentasies van BBP, was die verskille (in 2013) tussen spare en investering = -5.6%, owerheidsinkomste en owerheids-besteding = -4.7% en dit gee saam die verskil tussen invoer en uitvoer = -10.3%. Dus word ongeveer 10% van die BBP gefinansier deur buitelandse beleggers. Of anders gestel, sonder hulle sal almal hulle gordels 10% stywer moet trek.

So hoekom is die Begroting so belangrik?

Die begrotingstekort is een van die gapings en dit word deels gefinansier deur buitelanders wat Suid-Afrikaanse staatseffekte koop (en ook deur buitelandse skuld wat in dollar uitgereik word). Die rente op die staatskuld is ‘n eerste las teen die owerheid se inkomste. As buitelanders sou bekommerd raak oor of die regering hulle skuld kan terugbetaal, vereis hulle ‘n hoër rentekoers vir die risiko wat hulle neem.

‘n Onvolhoubare posisie kan soos volg lyk: Owerheidsbesteding neem baie vinniger toe as owerheidsinkomste, daar is ‘n groot begrotingstekort en die owerheid moet meer leen, die rente op die staatskuld raak baie, dit neem ‘n groot deel van die inkomste op maar omdat ander besteding nie afneem nie groei die tekort verder en daar moet nog meer geleen word, die land se kredietgradering verswak en die rentekoerse op staatskuld styg, maar daar moet nog meer geleen word en so gaan dit aan tot by die sogenaamde fiskale afgrond.

Daar is navorsers wat sê die owerheid se loonrekening en sosiale oordragbetalings ons op die langtermyn tot by so afgrond kan bring. (Lees meer wat Prof Jannie Rossouw van Wits skryf en ook Frans Cronje van die SAIRR.)

Maar ons is darem nie by daardie punt nie.

In die nadraai van die 2008/09 finansiële krisis het die Suid-Afrikaanse ekonomie stadiger groei, belasting-inkomste het afgeneem en owerheidsbesteding het gegroei. Die tekort-tot-BBP en Staatskuld-tot-BBP verhoudings het verswak. Sedert 2014 volg die owerheid egter ‘n konsolidasieprogram wat groei in besteding beperk en poog om belastinginkomste te verhoog. Daar word beraam dat die 2014/15 begrotingstekort op ongeveer 3.9% van BBP te staan sal kom. Die staatskuld-tot-BBP verhouding was 45.9% in 2013/14. Hierdie is nie Griekeland nie.

So wat moet die Minister alles doen en sê?

Die feit dat daar nie ‘n groot fiskale krisis is nie, maak dit moeilik. Dit is nie nodig om ‘n groot nuwe plan op die tafel te sit nie. Hy wil die tekort verder verminder en die skuld-tot-BBP verhouding stabiliseer, maar om dit te doen moet hy beleggers oortuig dat besuiniging van besteding en ‘n bietjie meer belastinginkomste die deurslag gaan gee. Die Medium Term Budget Policy Statement (MTBPS) sê presies wat nodig is:

  •  Die plan was om nie-rente besteding te verlaag met R5.7 miljard in 2014/15 en dan R10.1 miljard in 2015/16 en R15.5 miljard in 2016/17.
  • Nuwe belasting voorstelle moet R12 mijard se bykomende inkomste inbring in 2015/16.

Almal wag natuurlik om te hoor of die Minister meer gaan vertel oor die werk van die Davis belastingkommissie en intussen is daar heelwat voorstelle oor hoe om die R12 miljard in te kry.

    • Alex Smith skryf dat om 60c by die brandstofheffing te voeg behoort ‘n bykomende R13.5 miljard per jaar in te bring. Op die manier kry die owerheid ‘n deel van die voordeel van ‘n laer olieprys en die verbruiker betaal darem steeds minder vir brandstof as in die dae van $110 per vat ru-olie. Dit is natuurlik maklik en goedkoop om in te vorder, maar regressief.
    • ‘n Verhoging van BTW is ‘n soortgelyke opsie. Jac Loubser reken dat ‘n 0.5 persentasie punt verhoging van die BTW koers kan R10 miljard se bykomende inkomste genereer.
  • Belasting voorstelIn Prof Jannie Rossouw se werk oor die fiskale afgrond, ondersoek hy ‘n voorstel om die rykes wat meer as R1 miljoen en R2 miljoen per jaar verdien, swaarder te belas. Volgens die berekeninge kan dit ‘n bykomende R7.5 miljard inbring.

So wat kan skeef loop?

Op ‘n baie praktiese vlak hang die sny van besteding hoofsaaklik af van die owerheid se loonrekening. Die plan is dat die aantal staatsamptenare nie toe moet neem nie, vakante poste se geld word gespaar en met loononderhandelinge kan die owerheid net die inflasiekoers +1 persentasie punt verhoging aanbied. Die plan kan hier staan of val.

Op ‘n meer makro-vlak kan dit gebeur dat die ekonomie stadiger groei as wat die owerheid beraam (bv. as gevolg van die elektrisiteitskrisis). Dit sal beteken dat minder belasting ingekry kan word uit die gewone belastingbronne. Dan is die tekort groter en die skuld meer. Maar as die ekonomie dalk (deur een of ander wonderwerk) beter vaar, los die probleem homself op.

Op ‘n beleidsvlak kan buitelanders dalk bekommerd wees oor die goed wat nie in die Begroting is nie. In die staatsrede het die President meer gepraat oor die Vryheidsmanifes as oor die Nasionale Ontwikkelingsplan. Dit behels idees rondom ‘n groter rol vir die owerheid in die ekonomie. Dinge soos grondhervorming,  nasionale gesondheidsversekering, of aktiewe nywerheidsbeleid gerig op werkskepping impliseer reuse, onvolhoubare owerheidsbesteding.

Dit is voorstelle en bekommernisse oor voorstelle waaroor die Minister van Finansies geen beheer het nie.

Valentynsdag en Ekonomie

Eintlik moet ek ‘n paar ernstige weblogs skryf oor rentekoerse, armoede en beurtkrag, maar dit behoort alles nog volgende week met ons te wees, so die week word afgelsuit met ‘n paar skakels na interessante Valentynsdag stories met ‘n Ekonomie perspektief.

  • Valentyn PMKFosslien het die beste grafieke van die 14 maniere waarop ‘n ekonoom sy of haar liefde kan betuig.
  • Marginal Revolution University het cool video’s wat verduidelik hoe internasionale markte werk sodat vars rose teen bekostigbare pryse beskikbaar is in ysige Noord-Amerikaanse stede op 14 Februarie.
  • Marginal Revolution blog het ‘n interessante post oor Japanese mans wat gekant is teen wat hulle noem die romantic-industrial complex. Hulle staan bekend as die “Revolutionary Alliance of Men That Woman Are Not Attracted To” en beplan protes-aksies.