Privatisering van Eskom?

Met al die probleme wat Eskom ondervind hoor mens so af en toe die mening dat hierdie openbare onderneming dalk eerder geprivatiseer moet word. Daar is verskillende voorstelle, maar die argument is dat ʼn geprivatiseerde Eskom meer effektief bestuur sal word. Markkragte, “harde” begrotingsbeperkings en fokus op ʼn goeie opbrengs vir aandeelhouers sal die ligte aan hou. Daar is ʼn kans dat dit in die praktyk so kan werk, maar sal dit werk in teorie? Dit hang af van mededinging.

Ekonomie handboeke verduidelik dat markkragte werk die beste wanneer daar volmaakte mededinging is. Die vereistes daarvoor is onder andere dat daar baie kopers en verkopers van die produk is, dat hulle identiese produkte verkoop, dat hulle nie saamspan nie, dat daar vrye toetrede tot en uittrede uit die mark is, en geen owerheidsinmenging nie. In die volmaak mededingende mark is die prys wat gevra word gelyk aan die ekstra inkomste as een ekstra eenheid van die produk verkoop word, en dit is gelyk aan die ekstra koste van daardie eenheid. Die volmaak mededingende mark is dus nie iets wat jy elke dag sien nie. Dit is egter ʼn lekker teoretiese maatstaf om die regte wêreld teen te meet.

In die regte wêreld beteken die aard van elektrisiteitsvoorsiening oor ʼn netwerk dat Eskom ʼn natuurlike monopolis is. Om krag op te wek en te versprei vereis reuse kapitaalinvestering en daar is skaalvoordele in produksie: as die kragstasies en netwerk eers gebou is, is die ekstra koste om nog krag op te wek, of die ekstra koste om nog ʼn verbruiker by die netwerk te voeg, baie laag. Daar is dus van nature net een groot onderneming wat die mark bedien.

natuurlike monopolieSo hoe werk die mark wanneer daar ʼn natuurlike monopolis is? Dit kan met behulp van ʼn grafiek verduidelik word. Die volmaak mededingende uitkoms sou by punt A wees waar die grensinkomstekromme die grenskostekromme sny. Let op dat die skaalvoordele beteken dat die kostekrommes ʼn baie plat verloop het. Die aard van elektrisiteitsvoorsiening is dat dit goedkoper word op groot skaal. ʼn Groot hoeveelheid word geproduseer teen ʼn lae prys. By punt A is die gemiddelde inkomste per eenheid egter laer as die gemiddelde koste per eenheid. Klein mededingers sal ʼn verlies lei en uit die mark tree totdat net die natuurlike monopolis oor is. Die natuurlike monopolis se ewewig is egter by punt B waar die grensinkomste en grenskoste krommes sny. Daar word nou ʼn kleiner hoeveelheid geproduseer en teen ʼn hoër prys verkoop. Die natuurlike monopolis maak ʼn lekker wins.

Ons moet dus mooi dink oor die voordele en nadele van Eskom in privaat hande teenoor Eskom as ʼn openbare onderneming. As geprivatiseerde onderneming gaan dit waarskynlik beter bestuur word, maar elektrisiteit gaan teen ʼn hoër prys voorsien word aan die huishoudings en ondernemings wat kan betaal. As ʼn openbare onderneming kan die staat sorg dat daar meer elektrisiteit gelewer word teen ʼn laer prys – as daardie prys laer is as die gemiddelde koste sal die verskil elk geval op ʼn manier gefinansier moet word – deur hoër tariewe, of deur ander belastings.

Hierdie is natuurlik ‘n eenvoudige verduideliking. Jy kan aanvoer dat Eskom se mark betwisbaar is – sonkragplase of die sonkragpanele op jou dak bied alternatiewe – maar dit is nog beperk. Jy kan ook sê dat so geprivatiseerde natuurlike monopolie uit die aard van die saak gereguleer gaan word (soos deur NERSA) om laer pryse en toegang tot elektristeit te verseker. Dalk kan daar mededinging wees in opwekking, maar die verspeidingsnetwerk bly in openbare hande?  Daar is navorsing oor al sulke opsies, maar die belangrikste vraag om te vra is, wat wil jy bereik?

Om op te som:

Openbare onderneming

Privaat natuurlike monopolis

Voordele Deur die staat (belastingbetaler) se steun word meer elektrisiteit aangebied teen ʼn laer prys.

Dink aan die gratis elektrisiteits-toekenning van armlastige huishoudings, of goedkoop elektrisiteit vir sekere nywerhede.

En ander doelwitte kan ook nagejaag word, soos voorkeur-aankope by plaaslike KMOs, BEE indiensname.

Effektiewe voorsiening van elektrisiteit.
Nadele Word nie baie effektief bestuur nie, met al die gevolge wat ons nou beleef. Die prys van elektrisiteit gaan hoër wees – vir ʼn private onderneming is wins die doel.

En dit gaan voorsien word aan die huishoudings en ondernemings wat kan betaal.

Ander sosiale doelwitte gaan nie nagejaag word nie.

 

2 thoughts on “Privatisering van Eskom?

  1. Marnia

    Waldo, ek het jou artikel “Privatisering van Eskom?” gelees. Ek is tans ‘n derdejaar student aan die US en doen ‘n verslag oor die moontlike privatisering van Eskom. Jou artikel het baie gehelp, veral om net weer die basiese konsepte te hersien. Ek sal graag jou mening wil hoor oor die volgende:
    – Sommige ekonome is kwaai uitgesproke oor die feit dat geen maatskappy sal investeer indien daar nie groot opbrengste verwag word nie. Tog is Eskom se struktuur so korrup en word so wanbestuur, dat ek wonder of die koste van elektrisiteit, indien dit in private hande is, nie “goedkoper” sal wees nie?

    -In u opinie, moet Eskom volledig geprivatiseer word of slegs gedeeltelik? Indien die staat steeds meer as 50% besit het, gaan dit reeds ‘n groot verskil maak?

    – Hoe sal ons ekonomie oor tien jaar van nou lyk, indien Eskom nou geprivatiseer word?

    Dankie vir dit wat jy deel!

    Like

    Antwoord
    1. Waldo Krugell Post author

      Hello Marnia,
      Ek is bevrees dat daardie is vrae eat nie maklike antwoorde het nie – veral omdat min van ons weet wat werklik in Eskom aangaan.
      Internasionale voorbeelde wys dat ‘n geprivatiseerde Eskom meer koste-effektief behoort te wees. As hulle net gaan fokus op koste en wins gaan hulle bv nie klein-skaal BEE ondernemings gebruik om ook steenkool te voorsien nie.
      Oor gedeeltelike of volle privatisering en die gevolge kan mens net spekuleer. Dit hang weer af van die doelwitte. Privaat hande gaan meer effektief wees, maar nie noodwendig teen lae pryse vir die verbruiker nie – die privaat Eskom sal wil wins maak. Telkom kan dalk dien as voorbeeld. Dit is finansieel op ‘n beter voet, maar hulle pryse is hoog, daar was baie werksverliese in die proses om effektief te raak en hulle is baie moeilik om te reguleer.

      Like

      Antwoord

Lewer kommentaar

Verskaf jou besonderhede hieronder of klik op 'n logo om in te teken:

WordPress.com Logo

Jy lewer kommentaar met jou rekening by WordPress.com. Log Out / Verander )

Twitter picture

Jy lewer kommentaar met jou rekening by Twitter. Log Out / Verander )

Facebook photo

Jy lewer kommentaar met jou rekening by Facebook. Log Out / Verander )

Google+ photo

Jy lewer kommentaar met jou rekening by Google+. Log Out / Verander )

Connecting to %s